Kazimierz Twardowski

KAZIMIERZ TWARDOWSKI – u podstaw myślenia i działania

Na przełomie XIX i XX wieku pojawia się przedsięwzięcie intelektualne, które wywarło zasadniczy wpływ na kształtowanie się myśli polskiej w całym nadchodzącym stuleciu. Powstaje wówczas filozoficzna szkoła lwowsko-warszawska, polska odmiana filozofii analitycznej, zapowiadająca profesjonalizację i instytucjonalizację poszukiwań filozoficznych i stanowiąca odpowiedź na bezpośrednie zaangażowania historiozoficzne i społeczne myśli polskiej minionego czasu. Datą założycielską tej szkoły jest rozpoczęcie w 1895 roku działalności nauczycielskiej przez Kazimierza Twardowskiego na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie.

Pracę swą na uniwersytecie lwowskim zaczynał Twardowski od podstaw: od systematycznych wykładów i seminariów, opieki nad studenckim kołem naukowym, organizacji biblioteki filozoficznej, kształtowania elementarnych umiejętności analizy i rozumienia tekstów filozoficznych, wreszcie od budowania dyscypliny myślowej i kultury intelektualnej przeciwstawianych literackiemu rozwichrzeniu i neoromantycznemu, niejasnemu wyrażaniu myśli. Filozofię uprawiał bowiem Twardowski w sposób określany jako analityczny lub minimalistyczny, dążąc do nadania jej zobiektywizowanego, naukowego charakteru. Interesowały go psychologiczne podstawy wiedzy, intencjonalność świadomości i jej przedmiotów, rozwijał teorię poznania, analizę języka nauki, metodologię i klasyfikację nauk. Szczególne znaczenie miało dokonane przez niego rozróżnienie aktu, treści i przedmiotu przedstawień oraz wypływające z tego odróżnienie czynności i wytworów fizycznych i psychicznych oraz wytworów psychofizycznych pośrednich między bytem psychicznym i idealnym.

Teoria przedmiotów sformułowana przez Twardowskiego miała za punkt wyjścia zjawiska psychiczne, jednak stosowana przez niego metoda analityczna prowadziła go do realizmu, obiektywizmu i absolutyzmu poznawczego. Można więc umieścić jego stanowisko między bliską psychologizmowi koncepcją Franza Brentany a radykalnym antypsychologizmem Edmunda Husserla. Tak jak działalność nauczycielska Twardowskiego wywarła ogromny wpływ na sposób uprawiania filozofii w Polsce, tak też jego prace teoretyczne dotyczące czynności i wytworów, metodologii nauk i teorii pojęć nie tylko wywarły wpływ na całą humanistykę polską pierwszej połowy XX wieku, ale były też uznawane za obowiązujące.

Uczniowie Twardowskiego objęli niemal wszystkie katedry filozofii na odradzających się po 1918 roku polskich uniwersytetach, tworząc jedną z najbardziej znanych w świecie polskich szkół naukowych (obok polskiej szkoły matematycznej, również wywodzącej się ze Lwowa). Szkoła lwowsko-warszawska, współtworząc nurt współczesnej filozofii analitycznej, odeszła od prób wiązania teorii poznania z badaniami psychologicznymi i zwróciła się w kierunku formalno-logicznych badań nad językiem i poznaniem (zwłaszcza w środowisku warszawskim). Podejmowano w niej jednak także klasyczną problematykę ontologiczną, zagadnienia teorii prawdy, problemy etyki i estetyki, prakseologii i metodologii, psychologii i socjologii traktowane z punktu widzenia analityczno-logicznego. Obca była natomiast tej szkole myśl historiozoficzna dominująca w polskiej kulturze filozoficznej XIX wieku.

Działalność szkoły przyniosła nie tylko wybitne osiągnięcia naukowe, lecz także kształtowała nową kulturę filozoficzną i intelektualną w Polsce. Efektem blisko czterdziestoletniej działalności naukowej, organizatorskiej i edukacyjnej Twardowskiego było bezpośrednie lub pośrednie (poprzez swoich uczniów) ukształtowanie wielu naukowców i nauczycieli pracujących w różnych dziedzinach humanistyki. Uprawiając swoistą propedeutykę filozofii przedstawiciele tej szkoły krzewili postawy racjonalistyczne i laickie, tolerancję i liberalizm, zwalczali irracjonalizm, metafizykę i fanatyzm. Przez program nauczania filozofii w szkołach i uczelniach wyższych, na podstawie przygotowywanych przez siebie podręczników, oddziaływali wyraźnie na polską inteligencję międzywojenną i powojenną.

A oto najwybitniejsi przedstawiciele tej szkoły. Kazimierz Ajdukiewicz – twórca skrajnego konwencjonalizmu, autor logiki pragmatycznej, badacz problemów znaczenia, dowodzenia, wynikania, definiowania, klasyfikowania rozumowań. Tadeusz Kotarbiński – twórca prakseologii, reprezentant reizmu i pansomatyzmu, autor programu etyki niezależnej inspirowanego przez poglądy etyczne swego nauczyciela, metodolog i semiotyk, kontynuator postawy intelektualnej i moralnego autorytetu Twardowskiego. Stanisław Leśniewski – twórca oryginalnych systemów logiki formalnej: protetyki (rozwiniętego rachunku zdań), ontologii (rachunku klas i relacji) oraz mereologii (teorii kolektywnych zbiorów i klas). Jan Łukasiewicz – twórca logik wielowartościowych i modalnych stanowiących fundament dla pluralizmu ontologicznego i aksjologicznego, autor beznawiasowej symboliki logicznej, aksjomatyzacji rachunku zdań, badacz klasycznej problematyki ontologicznej traktowanej jako ogólna teoria przedmiotów analizowanych narzędziami logiki (po drugiej wojnie światowej pracował w Irlandii); Alfred Tarski – autor semantycznej definicji prawdy, twórca semiotyki logicznej i teorii modeli, badacz pojęć definiowalności, konsekwencji, zupełności (po drugiej wojnie światowej pracował w USA, gdzie stworzył prężną szkołę logiczną). Wpływ szkoły zaznaczył się także w sposobie uprawiania tomizmu przez Józefa Marię Bocheńskiego czy fenomenologii przez Romana Ingardena. Wpływ ten w polskiej myśli trwa po dzień dzisiejszy mimo prób eliminacji w okresie stalinizmu, w pierwszej połowie lat pięćdziesiątych XX wieku. Wpływ ten odcisnął się na sposobie uprawiania filozofii nauki i filozofii języka przez polskich marksistów, patronuje poczynaniom polskich logików w ostatnim półwieczu. Z tego kręgu wywodzili się między innymi tacy wybitni badacze kultury i społeczeństwa, historycy i teoretycy idei, jak Maria Ossowska i Stanisław Ossowski, Władysław Tatarkiewicz i Stefan Swieżawski.

Wpływ Twardowskiego na polską myśl o kulturze wynikał nie tylko z upominania się o jasne i precyzyjne formułowanie myśli oraz ogólnej atmosfery intelektualnej kształtowanej przez szkołę lwowsko-warszawską, lecz także z konkretnych ustaleń i propozycji filozoficznych i metodologicznych zawartych w jego twórczości naukowej. Największą rolę odegrała tu rozprawa zatytułowana O czynnościach i wytworach. Kilka uwag z pogranicza psychologii, gramatyki i logiki (1912). Punktem wyjścia rozważań jest w niej analiza występujących w języku par wyrazów typu: ‘biegać – bieg’, ‘myśleć – myśl’, ‘śpiewać – śpiew’, ‘pisać – pismo’. Skrupulatna analiza wielu przykładów prowadzi autora do wyróżnienia czynności i wytworów fizycznych ‘(biegać – bieg’), psychicznych (‘myśleć – myśl’) oraz psychofizycznych (‘śpiewać – śpiew’), w których czynności fizycznej towarzyszy i wywiera na nią wpływ czynność psychiczna określając tym samym charakter wytworu jako psychofizyczny. Następnym poziomem klasyfikacji jest podział wytworów na nietrwałe, istniejące tak długo, jak długo trwa wytwarzająca je czynność (‘śpiew, myśl’), oraz trwałe, istniejące dłużej niż wytwarzająca je czynność i przeobrażające materiał czynności (‘pismo, kreska, rzeźba’). Wytwory psychofizyczne są dostępnym zmysłowo wyrazem wytworów psychicznych jako ich przyczyny, a zarazem pełnią rolę znaków, dla których znaczeniem są wytwory psychiczne. Na tej z kolei podstawie autor przeprowadza rozróżnienie petrefaktówartefaktów. Pierwsze to wytwory nietrwałe utrwalone przy pomocy wytworów trwałych np. odcisk stopy biegnącego utrwalony w glinie; drugie to wytwory zastępcze, sztuczne, na przykład odcisk stopy wyrzeźbiony ręką artysty, postawa aktora przedstawiająca jakieś uczucie, symbole logiczne zastępujące rzeczywiście wydane sądy. Wniosek Twardowskiego brzmiał następująco: ”Tego rodzaju utrwalone wytwory zastępcze przedstawiają najskrajniejszy przypadek uniezależnienia wytworów psychicznych od czynności, dzięki którym jedynie mogą istnieć naprawdę, czyli aktualnie.([...) Toteż nie można się temu dziwić, że utrwalone w wytworach psychofizycznych wytwory psychiczne traktujemy niemal jako coś obiektywnego, czyniąc z nich przedmiot naszych dociekań życiowych i naukowych. Nasuwa się możność wyróżnienia w całokształcie badań naukowych pewnej grupy nauk w ten właśnie sposób, że się za ich wyłączny lub główny przedmiot uzna wytwory psychiczne. Pojęciu tych nauk odpowiadałaby może lepiej nazwa »nauk humanistycznych».” (zobacz: O czynnościach i wytworach... § 45, w wyborze pism zamieszczonym na stronach tego hasła)

W taki oto sposób wiedza o zobiektywizowanych, sztucznych tworach kulturowych kreowanych przez ludzi uzyskuje swój przedmiot, swoją bytową i metodologiczną podstawę. Nauki humanistyczne jako nauki o duchu (Geisteswissenschaften) autonomizują się nie tylko w stosunku do przyrodoznawstwa, lecz także w stosunku do psychologii, która staje się dla nich nauką pomocniczą, podobnie jak one dla niej. Wyróżnienie wytworów psychofizycznych owocuje w myśli Twardowskiego także teorią pojęć i opartym na niej określeniem myślenia symbolicznego i hemisymbolicznego (półsymbolicznego). Gdy dla przedstawienia czegoś w myśli posługujemy się członami jakiegoś szeregu jako symbolami logicznymi, mówimy wówczas o myśleniu symbolicznym. Gdy zaś towarzyszy im wyobrażenie podkładowe jakiś konkretnych przedmiotów mówimy wtedy o myśleniu półsymbolicznym.

Twory kultury i traktujące o nich nauki humanistyczne nie mają w koncepcji Twardowskiego, jako należącego do ich istoty, wymiaru historycznego. Odwołania do historii nauki, sztuki czy filozofii nie przekładały się, w jego interpretacjach, na refleksję o konstytutywnym charakterze historyczności dla zjawisk kulturowych europejskiego Zachodu. Dominacja myślenia porządkującego, systematyzującego i analitycznego charakteryzowała nie tylko Twardowskiego, lecz także większość jego uczniów.

Koncepcja tworów psychofizycznych i teoretyczne konsekwencje ich wprowadzenia zostały odebrane przez wielu polskich badaczy różnych dziedzin kultury jako stanowisko wiążące podmiotowe i przedmiotowe aspekty zjawisk kulturowych, a zarazem przeciwstawiające się zarówno jednostronnemu redukowaniu tych zjawisk do wymiaru podmiotowego przez psychologizm i psychologistów, jak równie jednostronnemu ich redukowaniu do wymiaru przedmiotowego, rzeczowego, przez ówczesny strukturalizm lingwistyczny czy Durkheimowski socjologizm. Koncepcja Twardowskiego zdobyła uznanie jako próba obrony doniosłości antropologiczno-psychologicznych źródeł kultury, a zarazem jako próba obrony ponadindywidualnego (zobiektywizowanego) i ponadpsychicznego (oderwanego od realnych przebiegów życia psychicznego) charakteru tworów artystycznych, religijnych i naukowych, odmiennych w swej istocie także od ujmowanych naturalistycznie (przyrodniczo lub technicznie) ich fizycznych aspektów. Jako taka oddziałała na sposób uprawiania estetyki, teorii sztuki i teorii literatury, zwłaszcza strukturalistycznej. Nawiązania do analizy czynności i wytworów dokonanej przez Twardowskiego można odnaleźć między innymi u tak różnych autorów jak: Zygmunt Łempicki, Bogdan Nawroczyński, Stefan Swieżawski czy Stefan Żółkiewski.