Maria Ossowska

Maria Ossowska, z domu Niedźwiecka, urodziła się 16 stycznia 1896 roku w Warszawie. W 1915 roku podjęła studia filozoficzne na Uniwersytecie Warszawskim. Rok później została przewodniczącą Koła Filozoficznego Słuchaczy UW, w którym działał również jej przyszły mąż Stanisław Ossowski. W roku 1919 zadebiutowała recenzją z „O bezwzględności dobra” Władysława Tatarkiewicza. W roku 1921 uzyskała stopień doktora filozofii na podstawie pracy „Zarys aksjologii stoickiej” napisanej pod kierunkiem Jana Łukasiewicza. W tym samym roku wyjechała do Paryża, gdzie przez dwa lata studiowała na Sorbonie. Pobyt ten zaowocował znajomością z Bertrandem Russellem.

Po powrocie została asystentem przy Seminarium Filozoficznym Uniwersytetu Warszawskiego. Do roku 1929 ...

[czytaj biografię...]    [czytaj bibliografię...]    [powrót do listy haseł...]

MARIA OSSOWSKA – między nauką o moralności i nauką o kulturze

Maria Ossowska samodzielnie ustanowiła dyscyplinę zajmującą się badaniem i opisywaniem zjawisk moralnych, a jej refleksja, systematycznie rozwijana przez większość życia, w wielu elementach miała charakter pionierski.

Swoją drogę naukową Ossowska zaczęła od filozofii. Początkowo zajmował ją stoicyzm, następnie zagadnienia semantyki. Choć sama uczona twierdziła, że niedostatecznie wyzyskała włożone w tę dziedzinę wysiłki (większość materiałów spłonęła w czasie Powstania Warszawskiego), niewątpliwie okres ten miał duże znaczenie dla jej późniejszej postawy badawczej. Studia filozoficzne umożliwiły jej kontakt z Janem Łukasiewiczem, Władysławem Tatarkiewiczem i Tadeuszem Kotarbińskim, dzięki którym zyskała typową dla szkoły lwowsko-warszawskiej rzetelność warsztatu badawczego. Zamiłowanie do precyzyjnego wyrażania znalazło wyraz już w pierwszej jej książce Podstawy nauki o moralności (1947), kładącej podwaliny pod tytułową dyscyplinę. Zawsze nienaganna w pojęciowych dociekaniach, Ossowska potrafiła jednak zrezygnować ...

[czytaj dalej...]

Prezentujemy szkic, opublikowany w roku 1957, stylistycznie charakterystyczny dla pisarstwa Ossowskiej, zapowiadający napisaną rok przed śmiercią książkę Ethos rycerski i jego odmiany, która stanowiła zwieńczenie wieloletnich zainteresowań autorki tym zagadnieniem. Ethos rycerski jest swoistym uzupełnieniem Moralności mieszczańskiej z 1956 roku, jako że obie książki najpełniej realizują program naukowego wykorzystania koncepcji "ethosu" ze wskazaniem jego historycznej zmienności, polegającej między innymi na interferencji wzorów typowych dla odrębnych grup społecznych.

Tekst O pewnych przemianach etyki walki obok refleksji dotyczącej stopniowych zmian w kodeksie fair play, analizuje mechanizmy łagodzenia walki, jej instytucjonalizacji i ideologizacji. Na uwagę zasługuje wyraźna także w późniejszej twórczości Ossowskiej, szczególna wrażliwość na sposoby rozumienia honoru oraz godności osobistej. Ponadto znajdujemy tu typowe dla Ossowskiej wykorzystanie różnorodnych źródeł (utwory literackie i przepisy prawne) i sięganie po przykłady z różnych kręgów kulturowych.

Przedruk według: O pewnych przemianach etyki walki, w: tejże Socjologia moralności, PWN, Warszawa 1986, s. 298-328 [pierwodruk: Biblioteczka „Po Prostu”, Nr 12, Warszawa 1957], Skróty zaznaczono (…).

Maria Ossowska
O pewnych przemianach etyki walki

Istnieje potoczne przekonanie, że walki, które toczą się w naszych oczach, walki zarówno orężne, jak i nieorężne, stały się bardziej brutalne, przynajmniej w stosunku do tego, co działo się w Europie w końcu wieku XIX i początkach naszego stulecia. Mówi się dość szeroko o tym, że podczas gdy wtedy kodeks walki ujęty w jakieś zasady gry godziwej, zasady fair play, godził się rezygnować z pewnych dyrektyw skuteczności na rzecz dyrektyw moralnych, obecnie dzieje się przeciwnie: walor moralny ustępuje skuteczności, co nadaje walce szczególną bezwzględność.

Nie będziemy próbowali idealizować tutaj przeszłości. Wszyscy wiemy, że znała ona i najazdy niosące ogólne spustoszenie, i okrutne walki religijne, i wyniszczanie całych narodów czy miast, likwidowanych dzisiaj – tak jak Hiroszima O pewnych przemianach etyki walki – w sposób bardziej tylko szybki i sprawny, Wiemy, że rozporządzano już i dawniej metodami dobywania z ludzi przyznania się do czynów, których nigdy nie popełnili. Ale dla drugiej połowy XIX stulecia najazdy Hunów czy Tatarów należały już do zamierzchłej przeszłości. Wojny religijne zaczęły zamierać w XVI wieku, a ostatnie procesy czarownic odbyły się na początku XVIII wieku. Toteż w drugiej połowie XIX stulecia zaczęto, nie bez pewnego uzasadnienia, wierzyć w postęp nie tylko w zakresie techniki, ale i w zakresie układania się stosunków międzyludzkich. Tymczasem ostatnie dekady naszego wieku nasunęły wątpliwości, czy ta wiara nie była złudzeniem. W tym to bowiem czasie powrócono do rzekomo definitywnie odrzuconych metod walki, nadając nowemu okrucieństwu nieporównanie większą skalę, umożliwioną przez chłodne i racjonalne stosowanie nowoczesnych zdobyczy techniki i wiedzy ...

[czytaj dalej...]