Leon Petrażycki

Leon Petrażycki

Leon Petrażycki urodził się 13 kwietnia 1867 roku w Kołłątajewie koło Witebska (Białoruś), w ówczesnym zaborze rosyjskim. Dorastał w rodzinie ziemiańskiej, wychowywany w duchu patriotycznym i umiłowaniu polskiej literatury i sztuki; jego ojciec zginął w powstaniu styczniowym.

Wstąpił na uniwersytet w Kijowie. W zgodzie z młodzieńczymi zainteresowaniami obrał medycynę, jednakże rychło przeniósł się na wydział prawa. Szczególnie zainteresowało go prawo rzymskie i cywilne. Jeszcze w czasie studiów przełożył z niemieckiego na rosyjski System prawa rzymskiego Juliusa Barona; znakomity i chwalony przekład przez wiele lat służył jako podręcznik akademicki.

W 1890 roku, w dowód uznania wysokich wyników w nauce, Leon Petrażycki otrzymał od ...

[czytaj biografię...]    [czytaj bibliografię...]    [powrót do listy haseł...]

LEON PETRAŻYCKI – świadomość prawna i obecność kultury

Wśród rozlicznych obszarów zainteresowań i kompetencji intelektualnych Leona Petrażyckiego najważniejsze wydaje się to, że ufundował on nowoczesną socjologię prawa – i to na jej użytek rozwijał większość swoich idei, których wspólnym gruntem była antropocentrycznie zorientowana teoria kultury i życia zbiorowego.

Leon Petrażycki należy do bardzo wąskiego grona wszechstronnych polskich myślicieli pierwszej połowy dwudziestego wieku, których dorobek nadal spotyka się z żywym odzewem, nie tyle nawet w ojczyźnie, co na szerokim, międzynarodowym forum nauk humanistycznych. Dał się poznać również jako autor własnej koncepcji logiki (logiki pozycyjnej) i metodologii nauk humanistycznych (teorii adekwatności i użyteczności pojęć naukowych), jako historyk filozofii (znawca i krytyk Kanta) i pomysłodawca zupełnie nowej dyscypliny (polityki prawa).

Leon Petrażycki z równą swobodą poruszał się w trzech środowiskach i pisał w trzech językach – niemieckim, rosyjskim i polskim, w języku ojczystym jednakże najrzadziej. Najważniejsze ...

[czytaj dalej...]

Wyrosła z wykładów głoszonych w Uniwersytecie Petersburskim nieduża rozprawa O pobudkach postępowania i o istocie moralności i prawa dobrze spełnia funkcję wprowadzenia do myśli Leona Petrażyckiego. Zbiera i podsumowuje tezy z pierwszego okresu jego twórczości oraz sygnalizuje wątki przewijające się przez późniejsze, koronne jego dzieła. Wątek nadrzędny wyznaczany jest przez przekonanie, że prawoznawstwa i polityki prawa nie sposób uprawiać całkowicie opierając się na pozytywizmie prawnym, jak czyni większość teoretyków prawa – pełne rozpoznanie obu tych obszarów wymaga bowiem uwzględnienia „współczynnika kulturowego” zjawisk badanych w ich obrębie.

Fragmenty rozdziałów trzeciego, czwartego, piątego i szóstego pracy Leona Petrażyckiego O pobudkach postępowania i o istocie moralności i prawa, z upow. autora przeł. Jerzy Finkelkraut (Jerzy Licki), Nakładem Księgarni K. Wojnara, Warszawa 1924. Źródłem przekładu polskiego było wydanie niemieckie z 1907 roku Über die Motive des Handelns und über das Wesen der Moral und des Rechts. Aus dem russischen ins Deutche übertragen von P. Balson pracy pierwotnie w języku rosyjskim zatytułowanej O motiwach czełowieczeskich postupkow w osobiennosti ob eticzeskich motiwach i ich raznowidnostijach (Sant Petersburg 1904).

Przedruk według: Leon Petrażycki, O pobudkach postępowania i o istocie moralności i prawa, przeł. Jerzy Finkelkraut [Jerzy Licki], Oficyna Naukowa, Warszawa 2002, s. 42-83. Pominięto tytuły poszczególnych rozdziałów, a przedrukowany wybór opatrzono tytułem stanowiącym drugi człon tytułu rozdziału szóstego.

Leon Petrażycki
Znaczenie świadomości prawnej

Przy pewnej wprawie w obserwacji i analizie własnych zjawisk psychicznych łatwo się przekonać, że istnieją w psychice naszej liczne przykłady i przypadki takiego poczucia obowiązku, kiedy uważamy się za obowiązanych czynić coś lub zaniechać czegoś, nie w tym znaczeniu jednak, że tak trzeba było postąpić, aby zaspokoić czyjeś uzasadnione roszczenie. Tak samo uważamy wiele obowiązków, które przypisujemy innym, za rzecz ich sumienia, gdzie wszelkie roszczenia i wymagania są niewłaściwe.

Tylko w niektórych przypadkach, kiedy idzie np. o zapłatę umówionego wynagrodzenia, umówionej ceny najmu, ustalonej za kupiony towar ceny itp., mamy świadomość aktywnej należności naszego długu; wtedy świadczenie nasze przedstawia się nam jako spełnienie czegoś, co się innym od nas należy. Również, kiedy przypisujemy innym obowiązek postępowania według takich czy innych zasad, tylko w niektórych szczególnych wypadkach wyprowadzamy z tych zasad roszczenie dla siebie lub dla osób trzecich; w innych zaś wypadkach tego nie czynimy, i jeżeli inni przypisują sobie takie roszczenia, razi to nas, jako niestosowne wtargnięcie w sferę wolności cudzego sumienia itd.

Obowiązki, które wobec innych nie są wolne w wyżej wskazanym znaczeniu; długi, które się innym należą, często znajdują w zwyczajach ludowych wyraz symboliczny, polegający na przedstawieniu związania jednego (obowiązany) i posiadania, trzymania fizycznego przez drugiego (uprawnionego); tak ...

[czytaj dalej...]